दुर्गा भुजेल- पछिल्ला समय आत्मादाहका घटनाहरू एकपछि अर्को सार्वजनिक भइरहेका छन्। हरेक नयाँ घटनासँगै एउटा गम्भीर प्रश्न झन् तीव्र बन्दै गएको छ—के हाम्रो समाज र राज्यले नागरिकको पीडा समयमै सुन्ने क्षमता गुमाउँदै त छैन ? यदि यस्ता दुःखद घटनाहरू निरन्तर दोहोरिरहन्छन् भने, त्यसलाई केवल व्यक्तिगत त्रासदीका रूपमा होइन, समाज र राज्यका लागि गम्भीर चेतावनीका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ।
जब कुनै नागरिक आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर आफ्नो अन्तिम पीडा व्यक्त गर्न बाध्य हुन्छ, त्यो केवल एउटा व्यक्तिको जीवनको दुःखद अन्त्य मात्र होइन। त्यो राज्यको उत्तरदायित्व, समाजको संवेदनशीलता र हाम्रो सामूहिक चेतनाको कठोर परीक्षा पनि हो। यस्ता घटनाहरूले हामी सबैलाई आत्मपरीक्षण गर्न बाध्य बनाएका छन्—के हामी यस्तो समाज निर्माण गर्दैछौँ, जहाँ केही नागरिकले आफ्ना पीडा सुनाउने सबै ढोका बन्द भएको महसुस गर्न थालेका छन् ? आत्मादाह कुनै रहर होइन, न त यो कुनै वीरताको प्रतीक हो। प्रत्येक घटनाको कारण फरक–फरक हुन सक्छ, त्यसैले कुनै एउटै निष्कर्षमा पुग्नु उचित हुँदैन। तर यस्ता घटनाहरू पटक–पटक दोहोरिनु भने समाज र राज्य दुवैका लागि गम्भीर चेतावनी हो। यसले कतै न कतै नागरिकको आवाज सुन्ने, समस्या सम्बोधन गर्ने र आशा जगाइराख्ने प्रणाली कमजोर बन्दै गएको संकेत दिन्छ ।
आज नेपाली समाज बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षा, बढ्दो महँगी, सामाजिक विभेद, प्रशासनिक जटिलता, न्याय प्राप्तिमा ढिलाइ, पारिवारिक तनाव तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। यी समस्या लामो समयसम्म समाधानविहीन रहँदा केही व्यक्तिहरू आफूलाई पूर्ण रूपमा असहाय महसुस गर्न सक्छन्। त्यसैले आत्मादाहका घटनालाई केवल समाचारको शीर्षकका रूपमा होइन, गम्भीर सामाजिक सन्देशका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ । हामीले केवल “आत्मादाह किन भयो ?” भन्ने प्रश्न मात्र सोधेर पुग्दैन। त्यसअघि पनि केही प्रश्न छन्—त्यो व्यक्ति पीडामा हुँदा परिवार कहाँ थियो? साथीभाइ र समाजले कति साथ दिए ? सम्बन्धित निकायले कति जिम्मेवारी पूरा गर्यो ? र नागरिकको गुनासो सुन्ने तथा समाधान गर्ने राज्यका संयन्त्र कति प्रभावकारी थिए ? दुःखद पक्ष के छ भने यस्ता घटनापछि केही दिन सामाजिक सञ्जालमा बहस हुन्छ, सञ्चारमाध्यममा समाचार बन्छ, राजनीतिक प्रतिक्रिया आउँछ, तर समय बित्दै जाँदा सबै कुरा फेरि सामान्यझैँ हुन्छ। केही दिनको आक्रोश र सहानुभूतिपछि विषय सेलाउँछ, तर समस्याका जरा भने उस्तै रहन्छन्। यदि हरेक दुःखद घटनालाई क्षणिक बहसमा सीमित गर्ने हो भने समाधान सम्भव हुँदैन। यसको समाधान दीर्घकालीन सोच, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा, पारदर्शी शासन, मानसिक स्वास्थ्यमा पर्याप्त लगानी र नागरिकप्रति उत्तरदायी राज्य व्यवस्थाबाट मात्र सम्भव छ ।
सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। यस्ता घटनालाई सनसनीपूर्ण ढंगले प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, समस्या, समाधान र सहयोगका उपलब्ध माध्यमबारे जिम्मेवार सूचना प्रवाह गर्नु आवश्यक छ। जिम्मेवार सञ्चारले समाजमा संवेदनशीलता र सकारात्मक संवाद दुवै बढाउन सक्छ ।
हामी प्रत्येक नागरिकले पनि आत्मपरीक्षण गर्नुपर्ने बेला आएको छ। हाम्रो वरिपरिका मानिसहरूको पीडा हामीले कत्तिको सुन्छौँ? निराशामा रहेका व्यक्तिलाई हामीले कत्तिको साथ दिन्छौँ? कहिलेकाहीँ सहानुभूतिपूर्ण संवाद, समयमै गरिएको सहयोग वा उचित सेवासम्म पुर्याइएको सल्लाहले एउटा जीवन बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । सभ्य समाजको पहिचान केवल अग्ला भवन, चौडा सडक वा आर्थिक सूचकाङ्कले हुँदैन। त्यो समाजले आफ्ना सबैभन्दा कमजोर, पीडित र निराश नागरिकलाई कति सम्मान, सहारा र आशा दिन सक्छ भन्ने कुराले पनि उसको वास्तविक स्तर निर्धारण गर्छ ।
आत्मादाहका बढ्दो घटनाहरूलाई हामीले सामान्य समाचारका रूपमा होइन, गम्भीर सामाजिक चेतावनीका रूपमा लिनुपर्छ। नागरिकको आवाज समयमै सुन्ने, न्यायमा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्ने र मानवीय संवेदनशीलतालाई व्यवहारमा उतार्ने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र यस्ता दुःखद घटनाको जोखिम घटाउन सकिन्छ । जीवन अमूल्य छ। जीवनको संरक्षण केवल व्यक्तिको जिम्मेवारी होइन; परिवार, समाज र राज्य—तीनै पक्षको साझा दायित्व हो। नागरिकलाई निराशाको अन्तिम किनारासम्म पुग्न नदिनु नै वास्तवमा जिम्मेवार समाज र उत्तरदायी राज्यको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो। आत्मादाहको आगो निभाउने उपाय घटनापछि श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्नु होइन, त्यसअघि नै नागरिकको पीडा सुन्ने, बुझ्ने र सम्बोधन गर्ने संस्कृतिको विकास गर्नु हो ।
