नोर्बु योञ्जन
विश्वभर हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० तारिखका दिन मनाइने ‘विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस’ सन् २०२६ मा आत्महत्यासम्बन्धी दृष्टिकोणमा परिवर्तन गरौँ: संवादको सुरुवात गरौँ” भन्ने मूल नाराका साथ मनाइँदै छ । यस दिवसको मुख्य उद्देश्य विश्वव्यापी रूपमा बढ्दै गएको आत्महत्याको दरलाई घटाउनु, मानसिक स्वास्थ्यप्रति समाजमा रहेको डर र कलङ्क हटाउनु तथा सर्वसाधारणमा सचेतना फैलाउनु हो । विश्वभर वार्षिक ७ लाखभन्दा बढी मानिसले आत्महत्याका कारण ज्यान गुमाउने गरेको र नेपालजस्ता देशहरूमा पनि दैनिक सरदर १८ देखि २० जनाले ज्यान गुमाउने गरेको भयावह अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै यस वर्षको नाराले समाजमा लामो समयदेखि कायम मौनतालाई तोड्न आह्वान गरेको छ । आत्महत्या र मानसिक तनावका विषयमा गोप्य राख्नुको सट्टा परिवार, साथीभाइ र समुदायमा खुलेर, बिना सङ्कोच र सहानुभूतिपूर्ण ढङ्गले कुराकानी सुरु गर्नाले धेरैको अमूल्य जीवन बचाउन सकिन्छ । सही समयमा गरिएको एउटा सानो कुराकानी, माया र मनोपरामर्शले नै मानिसमा नयाँ आशा जगाउन सक्छ भन्ने मूल भाव नै यस दिवसको मुख्य सन्देश हो ।
१. आत्महत्या भनेको के हो
आत्महत्या भनेको कुनै पनि व्यक्तिले अत्यधिक मानसिक तनाव, निराशा वा असह्य पीडाका कारण आफैँले आफ्नो जीवन अन्त्य गर्ने कार्य हो । यो कुनै रोग वा कमजोरी नभई तीव्र मानसिक तथा भावनात्मक पीडाको नतिजा हो । प्रायः मानिसले मर्न चाहेर भन्दा पनि आफ्नो मनभित्रको असह्य पीडा र तनावबाट मुक्ति पाउने अन्य कुनै बाटो नदेखेर यो चरम कदम चाल्छन् । जीवन सधैँ एउटै लयमा चल्दैन । कहिलेकाहीँ हाम्रा अगाडि कठिनाइ, तनाव र निराशाका काला बादलहरू मडारिन्छन्, जसले गर्दा अगाडिको बाटो पूर्ण रूपमा अँध्यारो देखिन थाल्छ । असफलता, पारिवारिक तनाव, आर्थिक संकट वा मानसिक थकानका कारण जीवनदेखि नै हार मानौँ जस्तो लाग्नु कुनै अनौठो कुरा होइन । तर, यस्तो कठिन परिस्थितिमा एउटा कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ- अँध्यारो जतिसुकै बाक्लो भए पनि बिहानीको घाम झुल्किन रोकिँदैन ।
हामीले बुझ्नै पर्ने सबैभन्दा ठूलो सत्य भनेको आत्महत्या कुनै पनि समस्याको समाधान होइन । यो केवल एक क्षणिक पीडा र निराशाले उब्जाएको भ्रम मात्र हो । जीवनमा आउने कठिन समयहरू अस्थायी हुन् । परिस्थिति जतिसुकै जटिल र पीडादायी भए पनि समयसँगै ती बदलिन्छन् । कुनै एउटा ढोका बन्द हुँदैमा जीवनका सबै बाटाहरू बन्द हुँदैनन् । नयाँ आशा, सम्भावना र अवसरहरू सधैँ हाम्रो पर्खाइमा हुन्छन् ।
जब मनमा निराशा र नकारात्मक विचारहरूले घेर्न थाल्छन्, तब एक्लै बस्नु वा पीडालाई मनभित्रै दबाएर राख्नु झन् खतरनाक हुन सक्छ । मानसिक तनाव र निराशाको सबैभन्दा ठूलो औषधि भनेको आफ्नो भावना साट्नु हो । हामी कसैको जीवनको कथाको एउटा दुखद अध्यायलाई हेरेर सिङ्गो किताब नै बन्द गर्न सक्दैनौँ । जीवनमा आउने उतारचढावहरू यसकै सुन्दर हिस्सा हुन् । सही समयमा पाइने थोरै माया, सहानुभूति र सही सहयोगले जो कसैको जीवनमा नयाँ ऊर्जा र आशा भर्न सक्छ ।
- आफ्ना मान्छेसँग मनका कुरा भनौँ: आफ्ना अभिभावक, परिवारका सदस्य, नजिकका साथीभाइ, शिक्षक वा समाजका कुनै पनि विश्वासिलो व्यक्तिसँग खुलेर कुरा गर्नुहोस् ।
- पीडा साट्दा मन हल्का हुन्छ: जब हामी आफ्ना समस्या र पीडाहरू अरूलाई सुनाउँछौँ, तब मनको भारी आधा घट्छ र नयाँ दृष्टिकोण वा समाधानका बाटाहरू पहिल्याउन सजिलो हुन्छ ।
- परामर्श र सहयोग लिऔँ: मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या आउनु वा कमजोर महसुस हुनु कुनै लाज वा कमजोरीको विषय होइन । शारीरिक बिरामीजस्तै मानसिक स्वास्थ्यमा पनि मनोपरामर्शदाता वा विज्ञको सहयोग लिनु एकदमै स्वाभाविक र आवश्यक कदम हो ।
२. नेपालको अवस्था
नेपालमा आत्महत्या एक गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य र सामाजिक समस्याका रूपमा देखा परेको छ । नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा दैनिक औसत १८ देखि २० जनाले आत्महत्या गर्ने गरेका छन् । जोखिममा रहेका वर्ग: विशेष गरी १५ देखि ४५ वर्ष उमेर समूहका युवा तथा उत्पादक उमेरका मानिसहरू यसबाट बढी प्रभावित छन् । प्रमुख कारकहरू: वैदेशिक रोजगारीका सामाजिक-आर्थिक प्रभाव, पारिवारिक कलह, असफलता, गरिबी, बेरोजगारी, दीर्घरोग र मानसिक स्वास्थ्य (विशेष गरी डिप्रेसन) सम्बन्धी जनचेतनाको कमी नेपालमा आत्महत्याका मुख्य कारक मानिन्छन् ।
३. आत्महत्या गर्न सक्ने व्यक्तिमा देखिने लक्षणहरू
आत्महत्याको सोच आएका वा जोखिममा रहेका व्यक्तिले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा केही लक्षण तथा व्यवहार देखाउँछन्:
- कुराकानी र अभिव्यक्ति: म बाँचेर के गर्नु?”, “सबैलाई मेरो झन्झट छिट्टै हट्छ”, वा “म मर्न चाहन्छु” जस्ता कुरा बारम्बार गर्नु ।
- अत्यधिक निराशा: भविष्यप्रति कुनै आशा नरहेको, आफूलाई असहाय महसुस गरेको वा जीवन निरर्थक लागेको बताउनु ।
- व्यवहारमा परिवर्तन: आफूलाई मन पर्ने काम, साथीभाइ र परिवारबाट टाढिनु ।
- आफ्ना सामानहरू बाँड्नु: आफूलाई प्रिय लाग्ने सामान अरूलाई दिने, हतार-हतार वसीयत वा हिसाबफछ्यौट गर्ने ।
- अत्यधिक मुड परिवर्तन: अचानक धेरै उदास हुने वा एकाएक शान्त देखिनु ।
- हानिकारक साधनको खोजी: औषधि, डोरी वा अन्य घातक वस्तुहरू जम्मा गर्न थाल्नु ।
४. रोकथाम र बचावटका उपायहरू
आत्महत्या रोकथाम गर्न सकिने समस्या हो । यसका लागि देहायका कदम चाल्नुपर्छ:
- खुलेर कुराकानी गर्ने: मनमा रहेका तनाव, डर र निराशाबारे नजिकका मानिससँग कुरा गर्ने ।
- मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच: डिप्रेसन वा अत्यधिक तनाव भएमा ढिलाइ नगरी मनोविमर्शकर्ता (Psychosocial Counselor) वा मनोचिकित्सक (Psychiatrist) को परामर्श लिने ।
- सुरक्षात्मक वातावरण: आत्महत्याका सम्भावित साधनहरू (औषधि, कीटनाशक, डोरी आदि) व्यक्तिबाट टाढा राख्ने ।
- सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार: गाह्रो परिस्थितिमा परेका व्यक्तिलाई आलोचना नगरी उनीहरूका कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने ।
५. आत्महत्या रोकथाममा कस-कसको भूमिका के ?
- परिवारको भूमिका: सदस्यहरूबीच खुला संवादको वातावरण बनाउने, परिवर्तन आएका व्यवहारलाई बेवास्ता नगर्ने र माया तथा भावनात्मक सहारा दिने ।
- साथीभाइको भूमिका: साथी उदास वा एकाकी देखिएमा उसको कुरा सुन्ने, एक्लै नछाड्ने र उसलाई परिवार वा विशेषज्ञको सम्पर्कमा पुर्याउन मद्दत गर्ने ।
- शिक्षक र शैक्षिक संस्थाको भूमिका: विद्यार्थीहरूमा बढ्दो तनाव र व्यवहारगत परिवर्तन पहिचान गर्ने, तनाव व्यवस्थापनका कक्षा सञ्चालन गर्ने र सकारात्मक वातावरण बनाउने ।
- समुदाय र सञ्चारमाध्यमको भूमिका: मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्धविश्वास र सामाजिक कलङ्क हटाउने । सञ्चारमाध्यमले आत्महत्याका समाचारलाई सनसनीपूर्ण नबनाई हेल्पलाइन नम्बरसहित जिम्मेवार रूपमा सम्प्रेषण गर्ने ।
६. आत्महत्याको सोच आयो भने के गर्ने ?
यदि तपाईं वा तपाईंको परिचित कसैको मनमा आत्महत्याको विचार आइरहेको छ भने तुरुन्तै निम्न कदम चाल्नुहोस्:
१. तत्काल ब्रेक लिनुहोस्: आफैँलाई हानि पुर्याउने कुनै पनि कदम चाल्नुअघि ५-१० मिनेट पर्खनुहोस् र गहिरो सास लिनुहोस् ।
२. एक्लै नबस्नुहोस्: तुरुन्तै परिवारका सदस्य, साथी वा विश्वासिलो व्यक्तिको नजिक जानुहोस् ।
३. मनको कुरा भन्नुहोस्: आफूलाई कस्तो महसुस भइरहेछ, कसैलाई स्पष्ट रूपमा भन्नुहोस् ।
४. घातक वस्तुहरू हटाउनुहोस्: आफ्नो वरपर रहेका हानिकारक वस्तुहरू हटाउनुहोस् वा त्यो ठाउँ छाडेर अन्यत्र जानुहोस् ।
५. हेल्पलाइनमा फोन गर्नुहोस्: सरकारी वा गैरसरकारी हेल्पलाइनमा सम्पर्क गरी सहयोग माग्नुहोस् ।
आत्महत्या कुनै पनि समस्याको स्थायी समाधान होइन; यो केवल एक क्षणिक मानसिक आँधी र असाध्य पीडाको उपज हो । जीवनमा आउने कठिन परिस्थिति, असफलता र तनावहरू अस्थायी हुन्छन्, र समयसँगै तिनको समाधान खोज्न सकिन्छ । मानसिक रूपमा कमजोर वा उदास हुनु कुनै लाजको विषय होइन । सही समयमा पाइने थोरै माया, सहयोग र मनोपरामर्शले कसैको अमूल्य जीवन बचाउन सक्छ ।
(लेखक नोर्बु योञ्जन दोरामबा शैलुङ गाउँपालिकामा मनोसामाजिक परामर्शकर्तामा कार्यरत छन् ।)
